uit: Aa, A, van der : Aardrijkskundig
Woordenboek der Nederlanden. 14 delen, Gorinchem, 1839-1851
gemeente Ten Boer
Gemeente in Fivelgo, provincie Groningen, arrondisement
en kanton Appingedam (1 k. d., 7 m. k., 2 s. d.); palende N. aan de
gemeente Stedum, O. aan Loppersum ,
Z. aan Slochteren, W. aan Noorddijk.
Zij bevat de dorpen: Ten Boer, Garmerwolde, Thesinge,
Lellens, Wittewierum en Woltersum,
en de gehuchten St. Annen, Hemerwolde, Oosterdijkshorn, de
Bolte, de Bouwerschap, de Bovenrijge, de Heidenschap, Stuurwolde, Heemwerd, Ten
Post, Oldersum, Windeweer, Kroddeburen, de Bloken en Luddeweer,
beslaat eene oppervlakte van 5689 bund 60 v. r. 48 v. elI.,
en telt 486 h. en ruim 2900 inwoners, die meest hun bestaan vinden in landbouw
en veeteelt, waartoe vooral de kleilanden in het Noordelijke gedeelte dezer
gemeente zeer geschikt zijn. Ook bestaat er veel vertier, wegens de doorvaart
van schepen langs het Damsterdiep, dat in de lengte de gehele gemeente
doorsnijdt, liggende de vier eerstgenoemde dorpen aan den noordkant en de twee
laatstgemelde aan den zuidkant van dat water.
De ligging der landerijen is over het geheel laag,
inzonderheid onder de dorpen Ten Boer, Garmerwolde, Thesinge en Woltersum, die
des winters en ook bij eenen hoogen stand van het water des zomers, door meer
dan 20 watermolens moeten worden drooggehouden. Voorts heeft men aan de
noordzijde van het diep over het algemeen zeer goede, vaste, vruchtbare klei
onder Thesinge vindt men eerst 1-2 palm zwarte, vruchtbare bouwaarde, daaronder
op de meeste plaatsen knik
of andere klei, ook roodoorn. De grond onder het dorp Lellens en een gedeelte
van het gehucht Kroddeburen, alsmede van Windeweer, is zeer vruchtbaar en
van eenen zavelachtigen aard; aan de zuidzijde van het Damsterdiep is de grond
veelal lager, zandig, grootendeels veenachtig en daardoor slechter of schraler
en minder vruchtbaar; op welke vlakke drasse gronden, hier en daar,
russchen
(Juncus effusus) groeijen.
De Hervormden die hier ongeveer 2900 in getal zijn, maken
de zes volgende gemeenten uit: Ten-Boer, Garmerwolde, Thesinge, Lellens,
Wittewierum en Woltersum, welke hier even zo vele kerken hebhen, wordende
elke kerk door ééne Predikant bediend.
De Rooms Katholieken die hier 13 zielen tellen, behooren
tot de statie van Bedum. De Evangelisch Luthersen, van welke men er 5
heeft, worden tot de gem. van Groningen gerekend; de Doopsgezinden, die
een getal van 8 uit maken, tot die van 't Zandt; en de Israëlieten, wier
getal 10 beloopt, tot die van Stedum.
Men heeft in deze gemeente zeven scholen, als twee van de
eerste klasse te Garmerwolde en te Thesinge; drie van de tweede klasse te
Ten-Boer, te Wittewierum en te Woltersum; en twee van de derde klasse te
Lellens, en te St. Annen, welke gezamenlij door een getal van 450 leerlingen
bezocht worden.
Het dorp Ten-Boer
Het dorp Ten-Boer, Ten-Bour of Ten-Buur, ligt 2 u. N. 0.
van Groningen, 5 u. W. ten Z. van Appingedam, aan den algemenen rijweg; en telt,
met de kerkelijk daaronder behoorende gehuchten St. Annen, Hemerwolde,
Oosterdijkshorn, de Bolte en de Bouwereschap, 118 h. en 800 inwonders, en zonder
deze, 45h. en 330 inwoners.
De Hervormde gemeente van Ten-Boer behoort tot de klassis
van Appingedam, ring van Slochteren,
totaal 770 zielen, en heeft eene
ruime, op eene hoogte staande, kerk. In het laatst der vorige eeuw stond hier
aan het westeinde en afgezonderd van de kerk, een zware, vierkante toren , die,
wetgens bouwvalligheid afgebroken zijnde , vervangen is door eenen kleine, voor
ettelijke jaren gebouwden, koepeltoren, op het westeinde der kerk. De eerste,
dien wij als Predikant te dezer plaatse vermeld vinden, is geweest Johannes
FEITO, welke er in het jaar 1606 het Ieraarsambt bekleedde. Destijds werd de
gemeente van Thesinge ook door den predikant van Ten-Boer bediend,
hetwelk geduurd heeft tot in het jaar 1641, toen deze beide plaatsen gescheiden
werden; om ieder eene afzonderlijke gemeente uit te maken, blijvende
diensvolgens de toenmalige Predikant, Theordorus RUDOLPHI, in het vervolg
Ten-Boer alleen bedienen. Het patroonaatregt van deze plaats stond vroeger bij
de Heeren van de Ommelanden, die het van de Groninger familie DE VALCKE hadden
verkregen, en wordt thans, als behoorende aan het Ommelander kantoor, door de
Koning uitgeoefend.
De school wordt door een gemiddeld getal van 90 leerlingen
bezocht.
Vroeger heeft er in Ten-Boer een aanzienlijk klooster van
Benedictijner nonnen gestaan, dat reeds in een charter van 1301 voorkomt, als
wordende bestuurd door eenen Abt, doch dat, luidends eenen brief, in het jaar
1455 door den Bisschop van Munster afgegeven, naderhand ineengesmolten werd met
dat van Thesinge, in welk laatstgenoemde klooster de nonnen van Ten-Boer
overgingen. Van het klooster van Ten-Boer staat, behalve de Iuchtige dorpskerk,
ook nog een muur van 30 elI. lengte, terwijI men wil, dat de daar nog aanwezige
Grote en Kieine Wachthuizen, thans twee boerenplaatsen, mede aan de
kloosterlingen hebben toebehoord. Ook ziet men nabij het dorp eene hooogte of
terp, waar men, evenals in die,
waarop de kerk staat, van tijd tot tijd brokken van potten of grafurnen vindt,
welke van deksels zijn voorzien geweest. Men ontdekt er, inzonderheid als het
sterk heeft geregend, kleine stukjes van verbrande beenderen, zoo als men die,
in dezen omtrek, bij het graven,
benevens, asch en houtskool, gevonden heeft, waarom men meent te mogen
vaststellen, dat ter dezer plaatse door onze heidensche voorvaderen, de lijken
verbrand werden. Nog vindt men in de nabijheid van dit dorp, op twee
onderscheidene plaatsen, uitgegraven stukken land, de Tigcheldobben genoemd,
waaruit men wil, dat de specie gehaald is, uit welke de de steenen tot bouwing
van kerk en tooren gebakken zijn.
Dit dorp maakte eene staande schepperij onder het Scharmer-Zijlvest.
Het liep gedeeltelijk onder, door
een dijkbreuk, welk, in den nacht tusschen 31 december 1833 en 1 januari 1834,
in den Wolddijk ontstond
